Bir zamanlar ?zmir'in ticaret hayat?na yön veren, Avrupa'n?n s?rr?n? çözmek için pe?ine dü?tü?ü ?zmir K?rm?z?s? renginin üretildi?i Basmane'de, yüz y?ll?k bir gelenek yeniden hayat buluyor. ?zmir Büyük?ehir Belediyesi taraf?ndan tarihi Fatma Mustafa Hasdemir Kona??’nda kurulan Basma Kal?p Deneyim Atölyesi’nde çocuklar, kente ad?n? veren basmac?l?k kültürüyle tan???yor. Kültürel Miras?n Yönetimi ve Tan?t?m? ?ube Müdürlü?ü’nde görev yapan heykelt?ra? Caner Çoban’?n geleneksel teknikle üretti?i ah?ap kal?plar ile kuma?lara desen basan çocuklar hem e?leniyor hem de Avrupa’n?n bir dönem pe?ine dü?tü?ü ?zmir k?rm?z?s?n?n hikâyesini ö?reniyor. Hikaye ise yine ayn? müdürlük bünyesinde görev yapan restoratör Bü?ra Kaya taraf?ndan masalla?t?r?larak çocuklara anlat?l?yor.
Çocuklarla ba?layan yolculuk
?zmir Büyük?ehir Belediyesi Kent Tarihi ve Tan?t?m? Dairesi Ba?kanl???’na ba?l? Kültürel Miras?n Yönetimi ve Tan?t?m? Müdürlü?ü taraf?ndan yürütülen proje, Sosyal Hizmetler Dairesi Ba?kanl???, Kad?n ve Aile Hizmetleri Dairesi Ba?kanl???, Kültür ve Sosyal ??ler Dairesi Ba?kanl???, Türk Kad?nlar Birli?i ?zmir ?ubesi ve ?zmir Kalk?nma Ajans? i? birli?iyle hayata geçiriliyor.
Kültürel Miras?n Yönetimi ve Tan?t?m? ?ube Müdürü Ay?egül Güngören, Basmane’ye ad?n? veren basmac?l?k gelene?ini yeniden güncel ya?amla bulu?turmak amac?yla yola ç?kt?klar?n? belirtti. Tarihi bir kona??n içerisinde olu?turulan deneyim atölyesinde çocuklar? kültürel mirasla do?rudan bulu?turduklar?n? ifade eden Güngören, “Bir kültür miras?n? ya?atman?n en etkili yolu onu deneyimlemekten geçiyor. Çocuklar dokunarak, hissederek ve üreterek ö?reniyor. Bu nedenle çal??malara özellikle çocuklarla ba?lad?k. Çocuklar?n heyecan? annelere ve ailelere de ula??yor. ?imdiden yeti?kinlere yönelik çal??malar için talepler almaya ba?lad?k. Yak?n zamanda farkl? ya? gruplar?na yönelik etkinlikler de düzenlemeyi planl?yoruz. Atölye çal??malar? ise ilk olarak meslek yüksekokulu ö?rencileriyle ba?lad?. Önce ö?rencilerle çal??arak bu kültürün nas?l aktar?labilece?ini gözlemledik. Daha sonra çocuklarla devam ettik. ?imdi ise bu deneyimlerden yola ç?karak ?zmir’e özgü yeni tasar?mlar?n ve üretimlerin ortaya ç?kabilece?ini görüyoruz” ifadelerini kulland?.
Tarihi kal?plar yeniden hayat buluyor
Atölyede kullan?lan bask? kal?plar? da ?zmir’in kültürel haf?zas?n?n önemli parçalar?n? olu?turuyor. Güngören, kullan?lan kal?plar?n büyük bölümünün ?zmirli basma ustas? Ahmet Hepdo?ru’nun atölyesinde kullan?lan özgün örneklerden üretildi?ini söyledi. Bu kal?plar?n Hepdo?ru ailesinin deste?iyle Dokuz Eylül Üniversitesi ar?ivine kazand?r?ld???n? belirten Güngören, “Yakla??k 100 y?ll?k geçmi?e sahip bu kal?plar, ?zmir’in üretim kültürünü anlatan çok k?ymetli miraslar. Bugün onlar? yeniden kullanarak geçmi?le gelecek aras?nda bir köprü kuruyoruz. Kültürel miras?n ya?amas? için üretilmesi gerekiyor. Üretim bir ülkenin kalk?nmas? aç?s?ndan da önemli. Bu nedenle geçmi?teki bilgi ve birikimi bugünün üretim anlay???yla bulu?turmay? hedefliyoruz” diye konu?tu.
Üniversiteler ve tasar?mc?larla yeni üretimler hedefleniyor
Atölyenin ilerleyen süreçte daha geni? bir üretim a??na dönü?mesini hedeflediklerini anlatan Güngören, üniversiteler, sivil toplum kurulu?lar? ve tasar?mc?larla yeni i? birlikleri planlad?klar?n? söyleyerek, “Öncelikle insanlar?n buras?n? tan?mas?n? ve ya?ayan bir deneyim alan? oldu?unu görmesini istiyoruz. ?imdi ise bu deneyimlerden yola ç?karak ?zmir'e özgü yeni tasar?mlar ve üretim modellerinin geli?tirilebilece?ini görüyoruz.” dedi.
Avrupa’n?n pe?ine dü?tü?ü renk: ?zmir k?rm?z?s?
Atölyede yaln?zca bask? teknikleri de?il, ?zmir’in dünyaca tan?nan tekstil geçmi?i de anlat?l?yor. Bunlar?n ba??nda ise “?zmir k?rm?z?s?” ile ilgili hikaye geliyor. ?zmir k?rm?z?s?n?n 19. yüzy?lda Avrupal?lar?n elde etmek için büyük çaba harcad??? özel bir renk oldu?unu anlatan Güngören, “Bu renk Ege Bölgesi’nde yeti?en k?z?l kök bitkisinden elde ediliyor. Ancak kuma?a uygulanabilmesi için yakla??k 36 farkl? i?lemden geçmesi gerekiyor. Son derece zahmetli bir süreç” dedi.
Güngören, bir zamanlar Vas?f Ç?nar Meydan?'ndan denize kadar uzanan ve çevresinde boya atölyelerinin bulundu?u Boyac? Deresi'ni hat?rlatarak, ?zmir k?rm?z?s?n?n bu güzergâhta yer alan atölyelerde üretildi?ini söyledi. Güngören, “Avrupa ülkeleri bu rengin s?rr?n? ö?renebilmek için ?zmir’e uzmanlar gönderdi. Osmanl? ar?ivleri ve Avrupa kaynaklar? bunu aç?kça ortaya koyuyor. ?zmir k?rm?z?s? ya da Türk k?rm?z?s? uzun y?llar boyunca uluslararas? bir marka de?eri ta??d?” diye konu?tu.
Bir bardak su için girdiler, atölyeden ayr?lmak istemediler
Atölyeye kat?lan 9 ya??ndaki Rümeysa Kurt ise etkinlikle tesadüfen tan??t???n? anlatt?. Arkada?lar?yla mahallede oyun oynarken tarihi kona??n önüne geldiklerini söyleyen Kurt, “Susam??t?k. ?çeri girip su istedik. Sonra burada etkinlik oldu?unu ö?rendik. Bize örnekler gösterdiler, çok ho?umuza gitti” dedi.
Daha önce basma kal?p bask?s?n? hiç görmedi?ini belirten Kurt, “Burada ilk kez ö?rendim. Bask? yapmay? çok sevdim. Kuma??n üzerinde çiçek desenleri yapt?m. Yapt???m bask?y? eve götürüp bir yast?k k?l?f?na dönü?türmek istiyorum. Tekrar gelmek isterim” diye konu?tu.
Basmane’nin haf?zas? gelece?e ta??n?yor
Basmane semti, ad?n? bölgede faaliyet gösteren basma üretim atölyelerinden al?yor. 18. ve 19. yüzy?llarda ?zmir’in ticaret ya?am?nda önemli bir yere sahip olan basmac?l?k, kentin Avrupa ile kurdu?u ticari ili?kilerde de önemli rol oynad?. Bölgede faaliyet gösteren atölyeler ve boya üretim merkezleri, ?zmir’i dönemin önemli tekstil merkezlerinden biri haline getirdi. Bugün tarihi Fatma Mustafa Hasdemir Kona??’nda sürdürülen çal??malar ise yaln?zca unutulmaya yüz tutmu? bir zanaat? de?il, ?zmir’in üretim haf?zas?n? da yeni ku?aklarla bulu?turuyor. Çocuklar?n ellerinde yeniden hayat bulan bask? kal?plar?, Basmane’ye ad?n? veren kültürü gelece?e ta??yor.