Bugün Kahire’nin gürültüsünde yürürken, binlerce y?l önce ayn? nehrin kenar?nda topra?? eliyle yoklayan bir köylüyle aram?zdaki mesafe san?ld???ndan çok daha k?sad?r. Çünkü M?s?r’da zaman düz bir çizgi gibi ilerlemez; üst üste binmi? katmanlar hâlinde ya?ar.
Firavundan Önce de M?s?r Vard?
MÖ 5000’lerden itibaren Nil Vadisi’nde yerle?ik hayat ba?lar. Ta? Devri insan?, Nil’in ta?k?nlar?n? gözlemlemeyi ö?renir; do?aya kar?? de?il, onunla uyum içinde ya?amay? seçer. Henüz firavun yoktur ama düzen vard?r. Bu düzen, ileride ortaya ç?kacak devlet fikrinin temelidir.
Yakla??k MÖ 3100’de Yukar? ve A?a?? M?s?r birle?ir. Geleneksel anlat?ya göre bu sürecin simge ismi Narmer’dir. Firavunluk kurumu böyle do?ar: Sadece bir kral de?il, kozmik düzenin yeryüzündeki garantörü olarak.
Ta??n ?ktidar?: Piramitler Ça??
MÖ 2686–2181 aras?ndaki Eski Krall?k dönemi, merkezi devletin en güçlü oldu?u ça?d?r. Bugün hâlâ ayakta duran Giza Piramitleri, yaln?zca mezar de?il; matemati?in, organizasyonun ve inanc?n güçlü bir vurgusudur.
Sfenks ise M?s?r tarihinin kendisi gibidir: Çok ?ey anlat?r ama her s?rr?n? vermez. Rüzgârla a??nm?? yüzü, zaman kar??s?ndaki direncin ve sessizli?in simgesidir.
Bu güçlü yap? uzun sürmez. Kurakl?klar ve iç çeki?melerle Birinci Ara Dönem ba?lar. M?s?r da??lmaz ama sars?l?r. Ard?ndan gelen Orta Krall?k’ta devlet yeniden toparlan?r; firavun art?k ula??lmaz bir tanr?dan çok, adaleti sa?lamakla yükümlü bir yöneticiye dönü?ür. Yeni Krall?k, MÖ 1550’den itibaren M?s?r sahneye yeniden ç?kar. Bu kez sadece Nil Vadisi’nde de?il, d??ar?da da güçlüdür. Yeni Krall?k dönemi, M?s?r’?n imparatorluk ça??d?r.
Hat?epsut, III. Thutmose, Akhenaton, Tutankhamun, II. Ramses…
Bu ça??n kalbi Luksor’dur.
Nil’in do?u yakas?nda tanr?lara adanm?? tap?naklar; bat? yakas?nda ölülerin sessizli?i vard?r. Güne?in do?du?u yer hayat?, batt??? yer ölümü temsil eder. Karnak Tap?na??, iki bin y?la yak?n sürede eklenerek büyümü? bir inanç ansiklopedisidir. Burada yürürken insan, firavunlar?n bile zamana hükmedemedi?ini fark eder.
Yeni Krall?k’tan sonra M?s?r siyasi gücünü yava? yava? kaybeder. Asurlar, Persler derken MÖ 332’de Büyük ?skender gelir. Bu tarih bir k?r?lmad?r.
?skenderiye’de kurulan kütüphane, bilginin kutsal say?ld??? bir ça??n simgesi olur. Matematik, astronomi ve t?p Nil k?y?s?nda yeniden dü?ünülür.
Roma döneminde M?s?r art?k bir imparatorlu?un parças?d?r. Roma için M?s?r, tah?l demektir. Politik merkez uzaktad?r ama Nil’in bereketi hâlâ vazgeçilmezdir. Tah?l, g?da deposudur.
Fustat’tan Kahire’ye: ?slam Katman?
641’de ?slam ordular?n?n geli?iyle M?s?r yeni bir kimlik kazan?r. Nil’in do?u yakas?nda Fustat kurulur. Kahire zamanla büyür; Fat?miler, Eyyubiler, Memlükler döneminde ta? adeta konu?ur. Kahire "muzaffer ?ehir" anlam?na gelir. 1517'de Yavuz Sultan Selim ordusuyla Kahire'nin Ridaniye bölgesinde belirir. Art?k Osmanl? vard?r. Osmanl? padi?ahlar? halifedir.
Sultan Hasan Camii, sadece bir ibadet mekân? de?il; mimariyle kurulmu? bir siyasi iddiad?r. Ayn? ?ehirde camiler, kiliseler ve sinagoglar yan yanad?r. Burada dinler, mitler, kutsiyet ete kemi?e bürünür, bu dünyaya ait mesaj?n? yap?lar üzerinden verir. M?s?r’da dinler ço?u zaman çat??maktan çok birlikte ya?amay? ö?renmi?tir.
Sina ve Sessizlik
M?s?r’?n en az konu?ulan ama en derin co?rafyalar?ndan biri Sina’d?r.
Sina Da??, kutsall???n sessizlikle birle?ti?i nadir yerlerden biridir. Biraz a?a??da K?z?ldeniz’in ????? ba?lar; modern tatil merkezleri yükselir ama çöl, hâlâ kendi dilini konu?ur.
Bitmeyen Ülke
M?s?r Osmanl?’y?, Napolyon’u, ?ngilizleri, krall??? ve cumhuriyeti görür. Devletler de?i?ir, rejimler de?i?ir ama Nil akmaya devam eder.
M?s?r gezilir ama tüketilmez.
Anlat?l?r ama tamamlanmaz.
Belki de bu yüzden M?s?r, sadece bir ülke de?il; insanl???n ortak haf?zas?d?r. Ta? susar, su konu?ur. Dikkatle dinleyenler için M?s?r, bugün de anlatmaya devam eder.
(Hüsnü Çelebi'nin yaz?s?)