Anayasa Mahkemesi (AYM) Ba?kan? Kadir Özkaya, Gölba??'nda bulunan Vilayetler Evi'nde bas?n mensuplar?yla iftarda bir araya geldi. Özkaya, gazetecilerin sorular?n? yan?tlad?.
Özkaya, TBMM Milli Dayan??ma, Karde?lik ve Demokrasi Komisyonu raporu ba?lam?nda Anayasa Mahkemesi ve A?HM kararlar?n?n uygulanmas?, mevcut mekanizmalardaki olas? eksikliklere ili?kin soruya ?u yan?t? verdi:
"Sorunuzun bir k?sm?, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin görev ve yetkisi kapsam?nda kald???ndan bu hususta de?erlendirmede bulunmam mümkün de?il. Anayasa Mahkemesi kararlar?n?n ba?lay?c?l???na ili?kin sorunuzla ilgili olarak Anayasa'n?n 153. maddesi aç?k. Ayn? ?ekilde A?HM kararlar? yönünden de Ceza Muhakemesi Kanunu ve ?dari Yarg?lama Usulü Kanunu'nun hükümleri aç?k.
"ÇOK SAYIDA ?HLAL KARARININ GEREKLER? YER?NE GET?R?LD?"
Kanaatimce ortada sistemsel bir sorun yok. Esasen icra süreci henüz tamamlanmayan 83 karar?n d???ndaki çok say?da ihlal karar?n?n gereklerinin yerine getirilmi? olmas?, söz konusu 83 karar?n da çok az bir k?sm? d???ndakilerin sürecinin devam ediyor olmas?, bir k?sm?n?n da teknik sebeplerle henüz yerine getirilememi? olmas? asl?nda sistemsel olarak ortada çok da büyük bir problem olmad???n? gösteriyor. Bu noktada belki yorum farkl?l?klar? devreye girebiliyor. ?fade etti?im gibi bence kurallar ba?lam?nda herhangi bir sorun yok.
Anayasa'n?n 153. maddesine ili?kin ise ?öyle bir de?erlendirmede bulunabiliriz: Anayasa Mahkemesi'nin verdi?i kararlar?n hangilerinin yerine getirilip hangilerinin yerine getirilemeyece?ine ili?kin Anayasa’da bir ayr?m söz konusu de?il. 153. madde bireysel ba?vurunun hukuk sistemimize girdi?i tarihten önce yürürlü?e girmi?tir, yani bireysel ba?vurunun kabulü tarihinde bu kural yürürlükteydi. Anayasa koyucu bireysel ba?vuru için özel bir hüküm getirmedi?ine göre kararlar?n yerine getirilmesi noktas?nda 153. madde bireysel ba?vuruyu da kapsamaktad?r diyebiliriz.
Burada üzerinde durmam?z gereken ba?ka bir husus da bireysel ba?vuruyu Türk hukuk sistemine kazand?ran anayasa de?i?ikli?inin gerekçesidir. Yarg? düzeni içerisinde nihai hâle gelmi? yani kesin hüküm hâline gelmi? kararlar bireysel ba?vuruya konu edilebilir. Bireysel ba?vuru, Anayasa’n?n teminat alt?na ald??? ayn? zamanda Avrupa ?nsan Haklar? Sözle?mesi’nin de koruma alt?na ald??? bir hakk?n bu karar nedeniyle ihlal edildi?i dü?ünülüyorsa ihlalin ortadan kald?r?lmas? için Anayasa Mahkemesi'ne ba?vuruya imkân sa?layan bir yoldur.
Burada dikkat etmemiz gereken husus yaln?zca kesinle?mi? ve ba?vuru yollar? tüketilmi? kararlara kar?? bireysel ba?vuru yap?labilece?idir. Di?er tarafta ise Anayasa’n?n ilgili maddelerinde hem Dan??tay'?n hem de Yarg?tay?n kendi yarg? düzenleri içerisinde nihai karar mercii oldu?u düzenleniyor. Anayasa Mahkemesi ise yaln?zca bu nihai karar?n Anayasa’ya temas etti?i k?sm?yla ilgili de?erlendirme yapmaktad?r. Öbür tarafta yine kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlara ili?kin bireysel ba?vuru kapsam?nda inceleme yap?lamayaca?? düzenleniyor. Farkl?la?ma burada ortaya ç?k?yor.
Yani bir taraftan kendi hukuk düzeni içerisindeki kesinle?mi? nihai kararlar bireysel ba?vuruya konu edilebilir derken öbür taraftan Yarg?tay ve Dan??tay?n kararlar? kesindir deniliyor. Bununla birlikte yaln?zca temel haklara ili?kin olan kesinle?mi? kararlara kar?? bireysel ba?vuruda bulunulmas?na imkân tan?n?yor. Bu noktada yorumu bir bütünsellik içinde yapmad???m?z takdirde sorun ç?kabilir. Bana göre, bireysel ba?vuruda düzenleme yap?lacaksa kanun yolunda incelenmesi gereken hususlar kavram?n?n biraz daha netle?tirilmesi amac?yla anayasal anlamda bir düzenleme yap?labilir.
Öte yandan, ?ayet burada 'Anayasa Mahkemesi yetkisini a??yor, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yap?yor.' yakla??m?ndan hareket edecek olursak istatistikler bize durumun asl?nda böyle olmad???n? aç?k bir ?ekilde gösteriyor. Son be? y?lda yakla??k 55 bin ba?vurunun, 2025 y?l?nda ise 9 bin 100 ba?vurunun kanun yolu ?ikâyeti niteli?inde oldu?u gerekçesiyle kabul edilemezli?ine hükmedildi?i göz önünde bulunduruldu?unda, Anayasa Mahkemesi'nin kanun yolunda incelenecek hususlara ili?kin binlerce ba?vuruyu kanun yolu ?ikâyeti oldu?u gerekçesiyle esastan incelemedi?i anla??l?yor. Yani Anayasa Mahkemesi kanun yolu ?ikâyeti niteli?indeki ba?vurular? ay?r?yor.
"ANAYASA’YI GÖZETMEK DURUMUNDADIR"
Peki, kanun yolu ?ikâyeti ile bireysel ba?vuru aras?ndaki s?n?r ne, bunu nas?l anlayaca??z? Bu çok teknik bir husus, bunu çok genel ve özet olarak ?öyle söyleyebilirim: Anayasa Mahkemesi'ne ?ikâyet edilen karara konu olan husus, Anayasa’da teminat alt?na al?nm?? olan ve Avrupa ?nsan Haklar? Sözle?mesi’nde de ortak koruma alan?nda bulunan bir hakka temas ediyorsa yani anayasal bir temas varsa bu konu bireysel ba?vuru kapsam?nda incelenebilir. Ba?ka bir deyi?le kararda anayasal bir sorun varsa ve bu anayasal sorun temel haklara ili?kinse Anayasa Mahkemesi bu dosyalar? bireysel ba?vuru yoluyla inceleyebilir. Bunun da temyiz incelemesi olarak nitelendirilmemesi gerekir.
Tüm idari birimler ve yarg? organlar? kararlar?nda Anayasa’y? gözetmek durumundad?r. Bu, hem yetkileri hem de görevleri kapsam?ndad?r. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, Anayasa’y? nihai yorumlama yetkisi yani Anayasa’n?n ilgili maddesinin ne anlama geldi?ini söyleme yetkisi nihai olarak Anayasa Mahkemesine aittir. Dolay?s?yla bireysel ba?vuruya konu kararda önceki yarg? yerlerince yap?lm?? olan anayasal yorumlar?n Anayasa Mahkemesi'nin yorumu ile çeli?mesi hâlinde Anayasa Mahkemesi'nin yorumu geçerli olacakt?r."
"SONA GEL?ND???N? SÖYLEYEB?L?R?Z"
AYM Ba?kan? Özkaya, "Anayasa Mahkemesi, Halklar?n Demokratik Partisi (HDP) hakk?nda aç?lan kapatma davas?yla ilgili henüz bir karar vermedi. Davayla ilgili son durum nedir" sorusunu ise ?öyle yan?tlad?:
"Çok kapsaml? bir dava. ?ddianamede ileri sürülen hususlar?n incelenmesi ve ara?t?r?lmas? çok zaman alacak bir boyuttayd?. Ba?tan itibaren dosyada 4 raportör görevlendirdik. Bugüne kadar Anayasa Mahkemesine çok say?da kapatma davas? aç?lm?? olmas?na ra?men HDP kapatma davas?n?n niteli?inde bir ba?ka dava yok. 520 ki?inin eylemi kapatma davas?na gerekçe olarak gösteriliyor. Bunlar?n 451’i hakk?nda yasakl?l?k karar? isteniyor. 520 ki?i hakk?nda 4 bin eylemden bahsediyoruz. Bu eylemlerin tamam? soru?turma ve kovu?turma konusu olmu?. Bu da yakla??k 3 bin davaya tekabül ediyor. 840 sayfa iddianame, ekinde 60 klasör ve bu klasörlerin içinde yakla??k 200 GB dijital materyal bulunan bir davadan söz ediyoruz.
Ayr?ca parti tüzel ki?ili?inden ayr? olarak yasakl?l?k istenen 520 ki?iye bireysel savunma imkân? tan?nd?. Bunlar?n hepsine tebligat yap?ld?. Kimisi yurt içinde kimisi yurt d???nda. Bu ceza davalar? her ne kadar ba?lay?c? olmasa ve delil de?erlendirme yetkisi Anayasa Mahkemesi'nde olsa da soru?turma ve kovu?turma a?amalar? Anayasa Mahkemesi taraf?ndan takip edildi ve süreç bugünkü a?amaya geldi. Teknik anlamda dosyada sona gelindi?ini söyleyebiliriz, yani tamamlanma sürecine yakla??lm?? durumda. Bir ba?ka ifadeyle Anayasa Mahkemesi taraf?ndan esas incelemesine ba?lanmas?na gelme durumunda. Çok uzun zaman almadan de?erlendirme yap?labilecektir."
"AYM TARAFINDAN HERHANG? B?R SÖZLÜ YA DA F??L? EYLEMDE BULUNULMADI"
"Yarg?tay 3. Ceza Dairesi'nin Anayasa Mahkemesi üyeleri hakk?nda suç duyurusu bulunmas?yla ilgili son durum nedir" sorusuna, Özkaya, "Anayasa Mahkemesi taraf?ndan herhangi bir sözlü ya da fiili eylemde bulunulmad?. Süreç de zaten devam etmedi. Yani sadece o karar?n al?nmas?yla kald?, sonras?nda ba?ka bir geli?me olmad?. Anayasa Mahkemesi de bu konuda bir tutum içerisine girmedi" yan?t?n? verdi.
ÖZKAYA'YA "CAN ATALAY" KARARI HATIRLATILDI
Kadir Özkaya, "Anayasa Mahkemesi karar? dikkate al?nd???nda Can Atalay sizce ?u an milletvekili midir, de?il midir" sorusuna ?u yan?t? verdi:
"Anayasa Mahkemesi'nin Can Atalay ile ilgili vermi? oldu?u 3 karar? bulunmaktad?r. Anayasa Mahkemesi üyesi olarak bahse konu kararlarda yarg?sal görü?ümüzü ifade ettik. Can Atalay'?n milletvekili olarak yarg?lanmas?n?n özel usule tabi oldu?unun ve Anayasa Mahkemesi'nin Anayasa'n?n 14 ve 83. maddeleri yorumu çerçevesinde milletvekili s?fat? devam etti?i sürece yarg?laman?n durmas? gerekti?inin ifade edildi?i iki karar?n alt?nda imzam var.Oradaki yarg?sal görü?üm bu.
Üçüncü karar ise karar verilmesine yer olmad???na ?eklindeydi. Ben orada teknik sebeplerle Anayasa'n?n 84 ve 85. maddelerindeki hükümleri gözeterek Anayasa Mahkemesi'nin i?in esas?n? inceleyemeyece?ini, karar verilmesine yer olmad???na ?eklindeki karar?n da asl?nda i?in esas?na ili?kin bir karar oldu?unu de?erlendirdi?im için kar?? oy kulland?m. Ama Mahkememiz ço?unlu?u önceki verilen iki ihlal karar?n? da gözeterek farkl? yorumlad?. Esasa girerek karar verilmesine yer olmad??? yönünde bir karar tesis etti."
A?HM'?N "SELAHATT?N DEM?RTA?" KARARI
Ba?kan Özkaya, "Avrupa ?nsan Haklar? Mahkemesi'nin Selahattin Demirta?'la ilgili ihlal karar?" sorusuna da ?öyle yan?tlad?:
"Anayasa Mahkemesi olarak Avrupa ?nsan Haklar? Mahkemesi'nin vermi? oldu?u ihlal kararlar?n?n gere?inin yerine getirilmemesi üzerine yap?lan ba?vurularda i?in esas?n? inceliyoruz ve ihlal karar?n?n niteli?ine de bakarak e?er gerçekten ihlal karar?n?n gere?inin yerine getirilmedi?ini tespit ediyorsak ihlal karar? veriyoruz. Bizim, Avrupa ?nsan Haklar? Mahkemesi'nin ihlal kararlar?n?n yerine getirilmesini temin etmeye yönelik yetkimiz yok. Dolay?s?yla bu konudaki de?erlendirmelerimiz de farkl? yorumlanabiliyor. O nedenle bu tür konularda kararlar?m?zla de?erlendirme yapman?n daha do?ru olaca??n? dü?ünüyorum."
"YAKIN ZAMANDA B?R KEZ DAHA DE?ERLEND?RECE??Z"
AYM Ba?kan? Özkaya, Anayasa Mahkemesi'nin geçmi?te kulland??? yürürlü?ü durdurma yetkisinin yeni dönemde yeniden kullan?p kullanmayaca??na ili?kin soru üzerine ?unlar? söyledi:
"Anayasa Mahkemesi'nin kararlar?n?n yaz?m? ve Resmi Gazete’de yay?mlanmas?, yaz?m süreçlerinde yapt???m?z de?i?iklikler do?rultusunda özellikle son 10 y?lda önemli ölçüde k?salm??t?r. Hat?rlad???m kadar?yla bugüne kadar, çok kapsaml? olan 703 say?l? KHK'ya ili?kin karar d???nda, verildi?i tarih ile Resmi Gazete'de yay?mland??? tarih aras?nda 11 ay? a?an bir karar bulunmamaktad?r. Bu 11 ay yanl?? anla??lmas?n. Bu kadar uzayan çok fazla karar?m?z yoktur. Yürürlü?ün durdurulmas? meselesi ise anayasa yarg?s?nda öteden beri tart???lan bir konudur.
Anayasa’da ve ilgili kanunlarda Anayasa Mahkemesine bu konuda aç?kça verilmi? bir yetki bulunmamaktad?r. Buna ra?men Anayasa Mahkemesi, 'Ço?un içinde az da vard?r' anlay???yla geçmi?te içtihat yoluyla yürürlü?ün durdurulmas? müessesesini kullanm??t?r ve zaman zaman bu yola ba?vurmu?tur.
2014 y?l?ndan itibaren ise yürürlü?ün durdurulmas? karar? verilmemi?tir. Ancak bu durum, yürürlü?ün durdurulmas? müessesesinin tamamen terk edildi?i anlam?na gelmemektedir. Anayasa Mahkemesi bu müessesenin varl???n? sürdürmekte, gerekli görülmesi hâlinde kullan?lmak üzere muhafaza etmektedir. Karar sürelerinin önemli ölçüde k?salm?? olmas? da bu konuda ihtiyatl? bir yakla??m benimsenmesinde etkili olmaktad?r. Nitekim baz? kararlar?m?z 4 ay içerisinde Resmi Gazete’de yay?mlanabilmektedir. ?tiraz yoluyla gelen ba?vurular bak?m?ndan ise büyük ölçüde 5 ayl?k anayasal süreye uygun hareket edilmektedir. Bu konuda dile getirilen ele?tiriler bizim için k?ymetlidir. Heyet olarak yürürlü?ün durdurulmas? müessesesini daha önce gözden geçirdik, yak?n zamanda bir kez daha de?erlendirece?iz."